महाराष्ट्री प्राकृत गाथा २१
वाउद्धअसिचअविहाविओरुदिट्ठेण दन्तमग्गेण।
वहुॅमाआ तोसिज्जइ णिहाणकलसस्स व मुहेण।।
अर्थ : वधूच्या मांडीवर दंतव्रण होते. वा-याच्या झोताने तिचे वस्त्र उडाले तेव्हा ते तिच्या आईला दिसले. गुप्तधनाच्या कळशीचे तोंड दिसले म्हणजे होतो तसा आनंद तिला ते व्रण पाहून झाला.
स्पष्टीकरण : मुलीचे सौभाग्य आणि सद्भाग्य आईला अतिशय प्रिय असते. सौभाग्य आणि सद्भाग्य हातात हात घालून जोडीने चालतातच असे नाही. ब-याचदा स्त्री सौभाग्यवती असते, पण सद्भाग्यवती नसते. पतीचे प्रेम नसेल तर कपाळावरच्या कुंकवाच्या टिळ्याला काय अर्थ असतो? या गाथेतली वधू मात्र सौभाग्याबरोबरच सद्भाग्यवतीही आहे. तिच्या सद्भाग्याची निशाणी तिच्या मांडीवर दंतव्रणांच्या रूपात नोंदलेली आहे. ती पाहून आईला अत्यानंद होतो. आपल्या जावयाला मुलीने वेड लावले आहे आणि जामाताच्या नैपुण्याची निशाणी तिच्या मांडीवर उपस्थित आहे, हे पाहून आईला स्वाभाविकपणे अत्यानंद झाला. तोही कसा? तर गुप्तधनाच्या कळशीचे तोंड दिसल्यावर होतो तसा. सहसा दृष्टीला न पडणारे दंतव्रण आणि गुप्तधनाची कळशी यांच्यातील साम्य लक्षणीय आहे.
महाराष्ट्री प्राकृत गाथा २२
अज्ज कइमो वि द्रिअहो वाहवहु रुवजी व्वणु म्मत्ता।
सोहग्गं धणुरुम्पच्छलेण रच्छासु विक्किरइ।।
अर्थ : आज काही दिवस झाले. रूपयौवनोन्मत्त व्याध स्त्री नव-याचे धनुष्य तासून त्याच्या छिलप्या रस्त्यात विखरीत आहे. जणू या मिषाने ती आपले सौभाग्यच प्रकट करीत आहे.
स्पष्टीकरण : व्याध स्त्रीने नव-याचे धनुष्य जाहीरपणे तासणे हे दृश्य मोठे अर्थपूर्ण आहे. एक तर ती रूपयौवनोन्मत्त आहे. जो पुरुष तिच्या मुठीत किंवा मिठीत सापडेल तो तिच्यात आयुष्यभर गुंतून पडेल. ती अशी पुष्टयौवना आहे. गाथाकवी सांगतो की, काही दिवसांपासून ती रस्त्यावर बसून नव-याचे धनुष्य तासून त्याच्या छिलप्या विखरत असते. असे करून ती आपले सौभाग्यच प्रकट करीत आहे. तिचा पती तिच्यावर अत्यंत आसक्त आहे. तिच्या प्रेमचेष्टांत रममाण झाल्यामुळे तो दिवसेंदिवस दुबळा होत चालला. त्याला आधीचे जाड धनुष्य पेलेनासे झाले. म्हणून ही व्याध स्त्री त्याचे धनुष्य तासून हलके करीत आहे. तिने त्याला अत्यंत वेड लावले, असा याचा अर्थ होतो. रस्त्यात धनुष्य तासून ती ही गोष्ट सर्वांसमोर जाहीर करीत आहे. एखादा उन्मत्त धनिक जसा रस्त्यावर द्रव्य उधळतो तशी ही रूपयौवनोन्मत्त स्त्री आपले सद्भाग्य अशा प्रकारे रस्त्यावर उधळत आहे. स्त्रीवर अतिआसक्त झालेल्या पुरुषाच्या अवस्थेचे चित्रण येथे केले आहे. याशिवाय नायिका असाध्य आहे, अशी सूचनाही येथे असावी.
महाराष्ट्री प्राकृत गाथा २३
पुसइ खणं, धुवइ खणं पफ्फोडइ तक्खणं अआणन्ती।
मुद्धवहू थणवट्टे दिण्णं दइएण णहरअम।।
अर्थ : मुग्ध वधूच्या स्तनांच्या पृष्ठभागावर प्रियकराने नखक्षते उमटविली. त्या अजाणतीने ती क्षणभर वस्त्राने पुसली, टिचकीने झटकली, पाण्याने धुतली. पण व्यर्थ!
स्पष्टीकरण : गाढ प्रेम आणि धसमुसळी क्रीडा यांची चिन्हे अंगांवर उमटणारच! नायिका मुग्ध आहे. म्हणजे अननुभवी, अजाणती आहे. प्रियकराने स्तनांवर उमटविलेले नखांचे ठसे सहजासहजी पुसले जात नाहीत याची बिचारीला कल्पना नाही. टिचकीसरसे प्रेम झटकून टाकता येत नसते. तशीच प्रेमचिन्हे देखील झटकून टाकता येत नाहीत. पण ही वेडाबाई ती पुसण्याचा प्रयास मात्र करते आहे. आधी वस्त्राने पुसून पाहिली तरी ती पुसली गेली नाहीत. मग टिचकीने झटकून पाहिली तरी ती जागेवरच राहिली. शेवटी पाण्याने धुतली तरी उपयोग झाला नाही. प्रियतमाचे प्रेम असेच व्रणासारखे तनात आणि मनात रुतून बसते, भळभळत राहते. त्यात वेदना असते पण ती हवीहवीशी वाटते. अंगावरची प्रेमचिन्हे कदाचित कालांतराने नाहीशी होतीलही, परंतु मनावर उमटलेली प्रेमचिन्हे मात्र जन्मभर सोबत करतात. स्तनांवरील नखक्षते झटकून पाहणा-या नायिकेचे मुग्धपण मात्र रसिकांच्या मनात दरवळत राहावे असेच आहे.
महाराष्ट्री प्राकृत गाथा २४
फलसंपत्तीअ समोणआइँ तुंगाइँ फलविपत्तीए।
हिअआइ सुपुरिसाणं महातरूणं व सिहराइं।।
अर्थ : मोठ्या झाडांच्या फांद्यांप्रमाणे मोठी माणसे संपन्न झाली की नम्र होतात आणि विपत्काळी उन्नत होतात.
स्पष्टीकरण : हे एक सुरेख सुभाषित आहे. सुजनांची वृत्ती येथे स्पष्ट केली आहे. सज्जनांची तुलना वृक्षाबरोबर केली आहे. महावृक्षाच्या फांद्या फळभाराने लहडल्या की खाली झुकतात. विनीत होतात आणि फळांचा बहर संपला की उन्नत होतात. त्याप्रमाणे सज्जन माणसे सुखसमृद्धीच्या काळात नम्र होतात आणि समृद्धी संपल्यावर, विपत्काल आल्यावर ताठ होतात. संकटकाळात ताठ मानेने जगतात. याउलट सामान्यांचे वर्तन असते. वैभव प्राप्त झाले की माणसे उन्मत्त होतात आणि ते सरले की लाचार होतात. सुजन मात्र या दोन्ही काळांत आपले वेगळेपण वरील प्रकारे दाखवून देतात.
या सुभाषितवजा गाथेत देखील काही जाणकारांना सांकेतिक अर्थ दिसतो. त्यांच्या मते, गणिकेकडे येणा-या, धन नष्ट झालेल्या नायकाला उत्साहित करण्यासाठी गणिकेच्या मातेने हे उद्गार काढलेले असावेत. हे मान्य केले तरी या गाथेचा सरलार्थ मात्र सुजनांच्या कुसुमकोमल आणि वज्रकठोर व्यक्तिमत्त्वावर प्रकाश टाकतो.
महाराष्ट्री प्राकृत गाथा २५
वइविवरणिग्गअदलो एरण्डो साहइ व्व तरुणाणम्।
एत्थ घरे हलिअवहू एद्दहमेत्तत्थणी वसइ।।
अर्थ : कुंपणाच्या छिद्रांतून बाहेर डोकावणारी एरंडाची पाने तरुणांना जाहीर करतात की त्या पानांएवढे विशाल स्तन असलेली शेतक-याची तरुण स्त्री येथे राहते.
स्पष्टीकरण : तिच्या- म्हणजे नायिकेच्या घराचा नक्की पत्ता दूती नायकाला समजावून सांगत आहे. पत्ता सांगताना घराजवळची अथवा घरातली एखादी खूण सांगावी लागते. या गाथेतील चतुर दूतीने खूण तर सांगितलीच, पण त्याबरोबर नायिकेचे वैशिष्ट्यही सांगितले. भरदार वक्षस्थळे हेच तिचे वैशिष्ट्य. शेतक-याची तरुण पत्नी लग्नानंतर गावात आली आणि तिला पाहून गावातल्या खुशालचेंडू तरुणांना चळ सुटला. तरुण पोरे दिवाणी झाली. तिच्यावर नजर ठेवणारा असाच कुणीतरी तरुण हा येथला नायक असावा किंवा तिच्या यौवनाची कीर्ती ऐकून आलेला कुणी परगावातला नवखाही असावा. त्याने दूतीला गाठून ‘ती कुठे राहते?' असे विचारले. मग तिने हे उत्तर दिले. तिचा पत्ता विचारायला कशाला हवा? हा असा या रस्त्याने पुढे गेलास की ज्या कुंपणातून एरंडाची पाने बाहेर डोकावताना दिसतील तेच तिचे घर. बाहेर डोकावणारा एरंड घरधनिणीच्या भरदार सौंदर्याकडे येणा-या जाणा-याचे लक्ष वेधतो आहे. एरंड हा खल आहे. त्याच्या तोंडी रहस्य कसे ते राहतच नाही. म्हणून तो पानांच्या रूपाने बाहेर डोकावून आपल्या मालकिणीच्या पुष्ट वक्षस्थळाची द्वाही फिरवीत आहे.
महाराष्ट्री प्राकृत गाथा २६
तिसिया पियउ त्ति मओ, मओ वि तिसिओ मई करेऊण।
इय मयमिहुणं तिसियं पियइ ण सलिलं सिणेहेण!
अर्थ : मृगाला वाटते की मृगी अधिक तृषित आहे. तिने अगोदर पाणी प्यावे आणि तिला वाटते की तोच अधिक तृषार्त आहे. त्यानेच अगोदर पाणी प्यावे. म्हणून एकमेकांवरील प्रेमामुळे दोघेही पाणी प्याले नाहीत.
स्पष्टीकरण : हरीण आणि हरिणी यांच्या परस्परप्रीतीचे चित्र या गाथेत रेखाटले आहे. मानवांना जशा भावना असतात तशा पशूंनाही असतात, याचा अनुभव आपण अनेकदा घेत असतो. पशूंमधील प्रेम गाथाकवीने नेमके टिपले आहे. हरीण आणि हरिणी दोघेही तृषार्त आहेत. पाणवठ्यावर आल्यावर हरिणाला वाटते की तिने आधी पाणी प्यावे आणि तिला वाटते की हरिणाने आधी पाणी प्यावे. प्रत्येकाला आपल्यापेक्षा दुसरा अधिक तृषार्त आहे असे वाटते. म्हणून हा ‘पहले आप' सारखा मामला. परंतु हे खरेच हरीण-हरिणीचे चित्र आहे की बरेच दिवस रतिसुखापासून वंचित असलेल्या नायक-नायिकेचे चित्र आहे? दोघेही उपाशी. मग आरंभ कोणी करायचा? आपण उतावळे नाही हे एकमेकांना दर्शविण्याची तर ही धडपड नसावी? पण यामुळे दोन धगधगणारी शरीरे जवळ असूनही ती तहानलेली राहण्याचीच शक्यता अधिक.
महाराष्ट्री प्राकृत गाथा २७
चोराणँ, कामुआणँ अ पामरपहिआणँ कुक्कुडो वअइ।
रे रमह, वहह, वाहवह, एत्थ, तणुआअए रअणी।।
अर्थ : चोर, कामुक आणि गरीब वाटसरू यांना पहाटे कोंबडा आरवूून सांगतो की अरे, आता (चोरीचा माल) पळवा, (प्रेम) आवरते घ्या आणि (ओझ्याची जनावरे) हाका. कारण रात्र क्षीण होत आहे.
स्पष्टीकरण : पहाटे कोंबडा आरवला की घराघराला जाग फुटते. ग्रामजीवनात पहाटेचे कोंबड्याशी नाते जुळलेले असते. कोंबडा आरवला की पहाट झाली असे समजावे. आता तांबडे फुटणार, पूर्वक्षितिजावर रंगोत्सव खेळला जाणार आणि सर्व जगराहाटी सुरू होणार. रात्रीची स्वप्ने धूसर होऊन वास्तवाला सामोरे जावे लागणार. निशाचरांना आपले इंद्रजाल आवरण्याचा हा इशाराच. कोंबडा आरवून कोणाकोणाला काय सांगतो? चोरांना सांगतो- 'पळवा, चोरीचा माल पळवा.' प्रेमीजनांना सांगतो- 'आवरते घ्या, तुमचे प्रेम आवरते घ्या.' वाटसरूंना सांगतो- 'हाका, तुमची जनावरे हाका. दिवस उगवत आहे. आता नवा गाव गाठायची तयारी करा.' कोंबड्याच्या एका आरवण्यात एवढे अर्थ भरलेले आहेत. जो तो आपल्या कुवतीप्रमाणे त्याचा अर्थ लावतो. देव, दानव आणि मानव यांना प्रजापतीने ‘द' हा एकाक्षरी उपदेश केल्याची कथा उपनिषदांत आहे. देवांसाठी ‘द' म्हणजे दमन. देव सुखोपभोगी, म्हणून त्याच्यासाठी इंद्रियदमन हा अर्थ. दानवांसाठी ‘द' म्हणजे दया. दानव निष्ठुरहृदयी म्हणून त्यांना ‘दया करा' हा उपदेश. मानवासाठी ‘द' म्हणजे दत्त. द्या, दान करा. मानव स्वार्थी, म्हणून त्याने दान करून नि:स्वार्थी व्हावे ही अपेक्षा. एका ‘द' या अक्षराचे तिघांसाठी वेगळे अर्थ, तसे कोंबड्याच्या आरवण्याचे प्रत्येकासाठी वेगळे अर्थ आहेत.
महाराष्ट्री प्राकृत गाथा २८
कं तुंगथणुक्खित्तेण पुत्ति! दारट्ठिआ पलोएसि!
उण्णामिअकलसणिवेसिअग्धकमलेण व मुहेण।।
अर्थ : मुली, उंच कलशावर पूजेचे कमळ ठेवावे त्याप्रमाणे उभार उरोजावर मुख ठेवून, दारात उभी राहून तू कोणाची वाट पहात आहेस?
स्पष्टीकरण : दारात उभी राहून वाट पाहणारी स्त्री या गाथेचा विषय आहे. तिचे मुख टपो-या, नाजूक कमळासारखे आहे. म्हणून ती कमलमुखी. तिचे पुष्ट उरोज कलशासारखे आहेत. दोन घवघवीत पूर्ण आकार, प्रियकराच्या हातांना बोलते करणारे. उंच कलशावर पूजेचे कमळ ठेवावे तशी ती आपल्या उभार उरोजावर मुख ठेवून दारात उभी आहे. 'कोणाची वाट पाहतेस अशी?' असा दूतीचा प्रश्न. दारात उभी राहणारी स्त्री सहजसाध्य असते, असे कामशास्त्र सांगते. ती अशी सहजच उभी राहिली असेल, पण त्यामुळे दूतीला मात्र वाटले की ती कोणाची तरी वाट पहात असावी. मग- त्याचे नाव सांग, मी घेऊन येते किंवा कोणाकडेही यायला तयार असलीस तर तसे सांग, घेऊन जाते- असा दूतीच्या प्रश्नामागचा गर्भितार्थ आहे.
हा गर्भितार्थ बाजूला ठेवला तरी एका सौंदर्यवतीचे दाराशी ओठंगून उभे राहणे मोठे लोभसवाणे आहे. कमळ आणि कलश तिच्या सौंदर्याची आणि पुष्टतेची साक्ष देणा-या प्रतिमा आहेत. ‘पूजेचे कमळ' म्हटल्यामुळे तिच्या भरदार लावण्याला पावित्र्याची किनार लाभली आहे.
महाराष्ट्री प्राकृत गाथा २९
कहँ णाम तीअ तह सो सहवगुरुओ वि थणहरो पडिओ।
अहवा महिलाणें चिरं को वि ण हिअआम्मि संठाइ।।
अर्थ : स्वभावत: भरदार आणि विशाल अशा तिच्या स्तनांचे अध:पतन कसे झाले? खरोखर, स्त्रियांच्या हृदयात काहीही चिरकाल राहू शकत नाही.
स्पष्टीकरण : उन्नत उरोज हे स्त्रीसौंदर्यांचे लक्षण आहे. तिच्या यौवनाचा आणि सौंदर्याचा गौरव करण्यासाठी निसर्गाने स्तनांना उच्च स्थान आणि उत्तुंग स्थिती बहाल केली आहे. स्तनांचा भरदारपणा जेवढा नैसर्गिक तेवढेच प्रजोत्पादनानंतर त्याचे होणारे अध:पतनही नैसर्गिक. स्तनांच्या बाह्यरूपातील बदलाचे उदाहरण देऊन स्त्रीच्या चंचल हृदयाकडे ही गाथा लक्ष वेधते. बहिरंगावरून अंतरंगाचे निदान करते. ज्याच्या उबेत पुरुषांचे तारुण्य पालवते, रसिकता बहरते, असे भरदार आणि विशाल स्तन पुढे गलित का बरे होत असतील? असा प्रश्न गाथाकवीला पडलेला आहे. त्याच्यापुरते त्याने उत्तर शोधले आहे. स्त्रियांच्या हृदयात चिरकाल असे काहीही राहत नाही, म्हणून तिच्या उरोजांची अशी स्थिती झाली. कोणतेही रहस्य तिच्या हृदयात कायम राहत नाही. ते बाहेर पडतेच. ती दाखवत नसली तरी, तिच्या हृदयातले प्रेमही चिरकाल टिकणारे नसते. जे चंचल ते उच्च कसे असणार? जे चंचल असते त्याचे स्थानांतर होणारच. म्हणून उत्तुंग स्थानावरून स्तनांचे अध:पतन होते, असा अर्थ.
महाराष्ट्री प्राकृत गाथा ३०
खिप्पइ हारो थणमण्डलाहि तरुणीअ रमणपरिरम्भे।
अच्चिअगुणा वि गुणिनो लहन्ति लहुअत्तणं कलि।।
अर्थ : प्रियकराला आलिंगन देण्यासाठी सज्ज होताना तरुणी हार इत्यादी अलंकार स्तनमंडलावरून काढून ठेवतात. सद्गुणांमुळे जे पूज्य असतात अशांनाही कालप्रभावामुळे लघुत्व प्राप्त होते.
स्पष्टीकरण : आलिंगन हा सुरत-नाटकाचा पूर्वरंग होय. शरीरस्पर्शाने आणि अंगगंधाने भावना उत्तेजित होते. पुढील सर्व नाट्यात रंग भरतो तो पूर्वरंगामुळे. म्हणून पूर्वरंग महत्त्वाचा. त्याच्याशिवाय नाटक रंगत नाही आणि ब-याचदा ती यांत्रिक क्रिया मात्र ठरते. अलंकारामुळे सौंदर्य वृद्धिंगत होते हे खरे असले तरी दोन शरीरे जेव्हा कडकडून भेटतात तेव्हा अलंकार हे अडसर ठरतात. स्पर्शाला स्पर्शाशीच बोलता येते. मात्र हा स्पर्श जिवंत हवा. अलंकारांचा मृतस्पर्श नको. म्हणून प्रियकराला आलिंगन देताना तरुणी आपल्या वक्षस्थलावर रुळणारे अलंकार काढून ठेवतात. मग आपले भरदार उरोज त्याच्या छातीवर निस्संकोचपणे घुसळता येतात, अलंकार कितीही मूल्यवान असला तरी त्याचा निर्जीव स्पर्श दोन रसरसलेल्या जिवंत देहांत अडसर ठरतो. अलंकार काढून ठेवल्यावर मात्र तो अडसर ठरत नाही. सद्गुण हे पूजनीय असले तरी काही प्रसंगी ते उपयोगी ठरत नाहीत. विरक्तपणा हा सद्गुण खरा, पण संसारात त्याचा किती उपयोग होतो? म्हणून प्रसंगी सद्गुणांनाही लहानपण द्यावे लागते. त्याप्रमाणे एरव्ही सौंदर्य वृद्धिंगत करणा-या अलंकारांनाही काही विशेष प्रसंगी काढून ठेवावे लागते, असा या गाथेचा आशय.
